Cyberbullying: A Growing Concern

ယိူင်းဢၢၼ်း

ယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ႁဝ်းၶဝ် မႃးတၢင်ႇလၢတ်းလွင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈပၼ်ႁႃ cyberbulling ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ပဵၼ်issuesၶွင် menthal health သေဢမ်ႇၵႃးယင်းတိူဝ်ႉ ပႃး physical health ထႅင်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တေႃႈလဵဝ်ၼႂ်း2024 ၼႆႉ ၼႂ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းလႆႈထုၵ်ႇ ႁဵတ်းႁၢႆႉၼိူဝ် cyberbulling ၼၼ်ႉ 36% ၼႆႉယွၼ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဢၼ် bully ၶဝ်ၵိုတ်းယင်ႉ လွင်ႈ cyberbulling။ 34% သမ်ႉတတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ တင်း ၵူၼ်းဢၼ်bully။ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ29%ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်။ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 11%ၵေႃႈ လၢတ်ႈၼႄပေႃႈမႄႈၶဝ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈသင်လႆႈတူၺ်းႁၼ်ၼင်ႇၼႆၸိုင် ၶႂ်ႈၽိူမ်ႉ တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် တႃႇပီႈၼွင်ႉ ႁဝ်းၶဝ်တေၸၢင်ႊပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ငဝ်းလၢႆး cyberbulling လႄႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႅတ်ႇၶႄၼၼ်ႉ ၼႆၶႃႈ။

What is Cyberbullying?

ၵွၼ်ႇပႆႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ပူးလီးၼႆႉပဵၼ်သင်ၼႆ ၵူႊၵေႃႉၵေႃႈတေႁူႉဝႆႉဝႃႈပဵၼ် လွင်ႈႁဝ်းလၢတ်ႈယွၺ်ႈပိူၼ်ႈ ၶႃႉ ၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ ၼႆၵွၺ်းၶႃႈႁိုဝ်? မႅၼ်ႈတႄႉမႅၼ်ႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႊတႃႇ တေႁူႉၸႅင်ႊလိူဝ်ၵဝ်ႈၼၼ်ႉတေမႃးပိူင်းၼေၵႂႃႇထႅင်ႈၶႃႈ။ ဢွၼ် တၢင်းသုတ်း သၢႆႇပႃႇပူးလီးၼႆႉပဵၼ်သင်? မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁဝ်း တေ ဢဝ်လွင်ႈၸုတ်ႈယွမ်းပိူၼ်ႈလႂ် ဢဝ်လွင်ႈၶေႃႈမုၼ်းသုၼ်ႇ တူဝ်ပိူၼ်ႈသေ မႃးလွၵ်ႇဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ တေဢဝ်ပိုၼ်ႊၸူးပိူၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ တေပဵၼ်လၢႆးပူးလီး မဵဝ်းၼိူင်ႈၼႆယူႇ။ ႁဝ်းၶဝ်တေၸၢင်ႊ ၵႆႉၵႆႉႁၼ်တီႈလႂ်ၼႆၸိုင် ၵမ်ႈပႃႈၼမ် တေႁၼ်ၸႂ်ႉတီႈ ( Digital Technology) ဢၼ်တေလႆႈၸႂ်ႉၼႅင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႅပ်ႇပရီႇၵေးသျိၼ်း (Application) ၸိူင်ႉၼင်ႇ (Facebook , messenger, Tiktok ) ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶဝ် တေၵႆႉၵႆႉႁၼ်တီႈ Post တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ပဵၼ်ဝၼ်းၵိူတ်ႈႁဝ်း ဢူၺ်းၵေႃႉႁဝ်းၶဝ်ဝႃႇ ပီႈၼွင်ႉ ၵူၼ်းႁိူၼ်းႁဝ်းၶဝ် တေတၢင်ႇ ပၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႊသေ တေမီးမၢင်ႊၸိူဝ်းတေတၢင်ႇ ဢၼ်ႁၢင်ႊ ၸႃႉလႄႈ မၢင်ႊဢၼ်တေပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ႁဝ်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၸမ်း- Comments ပေႃးမႃးတူၺ်းတီႈ Tik Tok ၸိုင်တေမီးဝႃႈ မႃးမႅၼ်ႈဝႆႉ တႃႇသၢၼ်ႇၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈတေႉ မၼ်းႁဝ်းၶဝ်ၵူႊၵေႃႉမီးသုၼ်ႇတၢင်ႇလႆႈၵူႊၵေႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ် ၵူၼ်းႁၢင်ႊလီၶဝ်ၵွၺ်းၼႆယူႇ။ ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈၸမ်း တေပဵၼ် လွင်ႈဝႃႈ Sent Messages တႅၼ်းတီႈႁဝ်းတေၵႂႃႇလၢတ်ႈ ယွၺ်ႈၶဝ်ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈႁၼ်တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ တေၵႃႇသူင်ႇလိၵ်ႈၸူး ဢဝ်ၼႆယူႇ ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၸမ်းတေပဵၼ်လၢႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ - ပိူၼ်ႈတၢင်ႇႁၢင်ႈပိူၼ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁဝ်းသမ်ႉၶိုၼ်းဢဝ် ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ဢၼ်ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၼၼ်ႉ မႃးShareသေ တီႈCaption မၼ်းတေ တႅမ်ႈဢၼ်လီၶႂ်ႈၶူဝ်ပႅတ်ႈႁႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈပဵၼ် လွင်ႈ ပူးလီး ဢၼ်ႁဝ်းၶဝ်တေၵႆႉၵႆႉလႆႈႁၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။

Why some youth bully?

ဝၢႆးသေ လွင်ႈဝႃႈ Cyberbullying ပဵၼ်ဢီႈသင်ယဝ်ႉ ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၶေႃႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် ယွၼ်ႉသင်လႄႈ လႆႈ bully ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇႁဝ်းၶဝ်ႁူႉဝႆႉ ဢိတ်းဢိတ်းယဝ်ႉဝႃႈ လွင်ႈbully ၼႆႉၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၶဝ်ႁဵတ်းၼႆ ၶႃႈသမ်ႉ တေမႃးသပ်းလႅင်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉသင်ၼႆယူႇ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈ တၢင်းဢၼ် ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၼႆယူႇ။ ယွၼ်ႉသင် ၼႆၸိုင် ၼႂ်းႁဝ်းၶဝ်ၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈတေ ယၢမ်ႈငိၼ်းယူႇ လွင်ႈဢၼ်ဢူႈမႄႈဢဝ် လုၵ်ႈလၢင်း တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၼိူင်းတင်း လုၵ်ႈပိူၼ်ႈလၢင်းပိူၼ်ႈ၊ လွင်ႈ တၢင်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ၸႂ်သုၵ်းသၵ်ႉ၊ ၸႂ်တူၵ်း၊ ဢွၵ်ႇၸႂ်မေႃပေႉၵိၼ်ပိူၼ်ႈမႃး၊ မေႃbully(သေႉ) ပိူၼ်ႈ မႃး ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ် ထုၵ်ႇသေႉတီႈဢူႈမႄႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ တႃႇၶဝ်တေမေႃသေႉပိူၼ်ႈမႃး၊ တေတႄႇ ဝူၼ်ႉမႃးဝႃႈ လွင်ႈလႆႈႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လီၵျေႃႇၼႆသေ တေ သိုပ်ႇႁဵတ်းတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉ ၸၢင်ႊလုၵ်ႉတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းမႃး၊ လွင်ႈဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ၸၢင်ႊၵိုတ်ႇ ဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် မေႃသေႉ၊ မေႃၼေးပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်တီႈ လႆႈၶၢႆႉႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇသေ လုၵ်ႈ ႁဵၼ်းၵဝ်ႇၶဝ်ပေႉၵိၼ်ၸိူင်ႉၼႆ၊ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ တေဢၢႆ၊ တေမေႃၸဵပ်းၸႂ်မႃး ဝၢႆးသေၶိုၼ်းၶၢႆႉႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇ ၶိုၼ်းၼႆၵေႃႈ တေဝူၼ်ႉဝႃႈ “သင်ၵဝ်ဢမ်ႇတႄႇပေႉၵိၼ်၊ သေႉ ပိူၼ်ႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်း ၵဝ်တေထုၵ်ႇပေႉၵိၼ်” ၸိူင်ႉၼႆသေလႄႈ ၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉပိူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၼိူင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈမေႃသေႉမေႃၼေးလုၵ်ႉတီႈၵဵမ်းမႃး ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ႁဝ်းၶဝ် ၵူႊၵေႃႉႁူႉဝႆႉဝႃႈ ၵပ်ႈပၢၼ် တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵပ်ႈဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် လဵၼ်ႈၵဵမ်းၼႆ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈတေပဵၼ်ၵဵမ်း Mobile Legend၊ လုၵ်ႉတီႈလႃႇၼႂ်းၵဵမ်းၵၼ်သေ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇတေႉၵေႃႈ တေမေႃ လႃႇၼႂ်းၽူင်းၵွၺ်း သင်ႁိုင်မႃးၼႆၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉ ပိူၼ်ႈမႃးတၢင်းၼွၵ်းၸွမ်း၊ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉၼႂ်း post၊ comment ၸွမ်းယဝ်ႉ။

Types of cyberbullying

ဝၢႆးသေ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် သေႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉတေမႃးထႅင်ႈလွင်ႈ သႅၼ်း cyberbullying ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ Cyberbullying ၼႆႉမၼ်းတေ မီးလၢႆလၢႆသႅၼ်းဝႆႉ၊ သႅၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႄႉပဵၼ် Outing( တၢင်ႇလွင်ႈ သုၼ်ႇတူဝ်ပိူၼ်ႈ လူၺ်ႈၸဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇ ႁူႉ) သႅၼ်းဢၼ်ၼႆႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် တၢင်ႇသေလွင်ႈလွင်ႈ ၼိူဝ်ၼႅတ်ႇဢမ်ႇၼၼ် သေတီႈတီႈၵူၺ်းပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ပိူၼ်ႈ၊ ၸဝ်ႈမၼ်းယင်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်ဝႃႈ ထုၵ်ႇသေႉၸိူင်ႉၼႆ လွင်ႈ ၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၼ်သေႉၼိူဝ်ၼႅတ်ႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ သမ်ႉပဵၼ် Harassment (ၵၢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းလိူင်း) သႅၼ်းဢၼ် ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ်ၵိုတ်ႇပဵၼ်ၼႂ်း ၵဵမ်းၼၼ်ႉယူႇ။ လႃႇ ၵၼ်ၼႂ်းၵဵမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈcyberbullying သႅၼ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈသႅၼ်းၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ်သႅၼ်း tricky ( ၵၢၼ်လွၵ်ႇငိူတ်ႇ) ၼႆယဝ်ႉ၊ သႅၼ်းဢၼ်ၼႆတႄႉပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ် လွၵ်ႇပိူၼ်ႈ ၸွမ်းၼႅတ်ႇ၊ တႃႇတေလႆႈငိုၼ်းႁိုဝ် တႃႇတေလႆႈသေဢၼ်ဢၼ် တီႈပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း- ၵူၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်လၢင်ႊ ၵေႃႉၼိူင်ႈ ထုၵ်ႇပိူၼ်ႈလွၵ်ႇၼႂ်း account messages မၼ်း ဝႃႈ“သင်မႂ်းဢမ်ႇပၼ်ငိုၼ်း ၵႃႊၼႆႉၵႃႊၼႆႉ ၵဝ်တေဢဝ်ၶႅပ်း ႁၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉတၢင်ႇ” ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈသႅၼ်းၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်သႅၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Masquerading ၼႆယဝ်ႉ။ သႅၼ်း လွၵ်ႇငိူတ်ႈဢၼ်ၼႆႉတႄႉပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ် copy ပိူၼ်ႈသေ လႅၼ်ၵိၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ႁဵတ်းဢၼ်ပွမ်သေ လႅၼ်ပိူၼ်ႈၵေႃႈပႃး ၸိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်သႅၼ်းၵၢၼ်သေႉပိူၼ်ႈ ၼိူဝ်ၼႅတ်ႇတၢင်းသဵင်ႈတၢင်းမူတ်းယဝ်ႉ။