Cyberbullying: A Growing Concern

ယိူင်းဢၢၼ်း

ယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ႁဝ်းၶဝ် မႃးတၢင်ႇလၢတ်းလွင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈပၼ်ႁႃ cyberbulling ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ပဵၼ်issuesၶွင် menthal health သေဢမ်ႇၵႃးယင်းတိူဝ်ႉ ပႃး physical health ထႅင်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တေႃႈလဵဝ်ၼႂ်း2024 ၼႆႉ ၼႂ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းလႆႈထုၵ်ႇ ႁဵတ်းႁၢႆႉၼိူဝ် cyberbulling ၼၼ်ႉ 36% ၼႆႉယွၼ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဢၼ် bully ၶဝ်ၵိုတ်းယင်ႉ လွင်ႈ cyberbulling။ 34% သမ်ႉတတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ တင်း ၵူၼ်းဢၼ်bully။ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ29%ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင်။ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 11%ၵေႃႈ လၢတ်ႈၼႄပေႃႈမႄႈၶဝ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈသင်လႆႈတူၺ်းႁၼ်ၼင်ႇၼႆၸိုင် ၶႂ်ႈၽိူမ်ႉ တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် တႃႇပီႈၼွင်ႉ ႁဝ်းၶဝ်တေၸၢင်ႊပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ငဝ်းလၢႆး cyberbulling လႄႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႅတ်ႇၶႄၼၼ်ႉ ၼႆၶႃႈ။

What is Cyberbullying

ၵွၼ်ႇပႆႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ပူးလီးၼႆႉပဵၼ်သင်ၼႆ ၵူႊၵေႃႉၵေႃႈတေႁူႉဝႆႉဝႃႈပဵၼ် လွင်ႈႁဝ်းလၢတ်ႈယွၺ်ႈပိူၼ်ႈ ၶႃႉ ၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ ၼႆၵွၺ်းၶႃႈႁိုဝ်? မႅၼ်ႈတႄႉမႅၼ်ႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႊတႃႇ တေႁူႉၸႅင်ႊလိူဝ်ၵဝ်ႈၼၼ်ႉတေမႃးပိူင်းၼေၵႂႃႇထႅင်ႈၶႃႈ။ ဢွၼ် တၢင်းသုတ်း သၢႆႇပႃႇပူးလီးၼႆႉပဵၼ်သင်? မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁဝ်း တေ ဢဝ်လွင်ႈၸုတ်ႈယွမ်းပိူၼ်ႈလႂ် ဢဝ်လွင်ႈၶေႃႈမုၼ်းသုၼ်ႇ တူဝ်ပိူၼ်ႈသေ မႃးလွၵ်ႇဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ တေဢဝ်ပိုၼ်ႊၸူးပိူၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ တေပဵၼ်လၢႆးပူးလီး မဵဝ်းၼိူင်ႈၼႆယူႇ။ ႁဝ်းၶဝ်တေၸၢင်ႊ ၵႆႉၵႆႉႁၼ်တီႈလႂ်ၼႆၸိုင် ၵမ်ႈပႃႈၼမ် တေႁၼ်ၸႂ်ႉတီႈ ( Digital Technology) ဢၼ်တေလႆႈၸႂ်ႉၼႅင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႅပ်ႇပရီႇၵေးသျိၼ်း (Application) ၸိူင်ႉၼင်ႇ (Facebook , messenger, Tiktok ) ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶဝ် တေၵႆႉၵႆႉႁၼ်တီႈ Post တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ပဵၼ်ဝၼ်းၵိူတ်ႈႁဝ်း ဢူၺ်းၵေႃႉႁဝ်းၶဝ်ဝႃႇ ပီႈၼွင်ႉ ၵူၼ်းႁိူၼ်းႁဝ်းၶဝ် တေတၢင်ႇ ပၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႊသေ တေမီးမၢင်ႊၸိူဝ်းတေတၢင်ႇ ဢၼ်ႁၢင်ႊ ၸႃႉလႄႈ မၢင်ႊဢၼ်တေပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ႁဝ်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၸမ်း- Comments ပေႃးမႃးတူၺ်းတီႈ Tik Tok ၸိုင်တေမီးဝႃႈ မႃးမႅၼ်ႈဝႆႉ တႃႇသၢၼ်ႇၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈတေႉ မၼ်းႁဝ်းၶဝ်ၵူႊၵေႃႉမီးသုၼ်ႇတၢင်ႇလႆႈၵူႊၵေႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ် ၵူၼ်းႁၢင်ႊလီၶဝ်ၵွၺ်းၼႆယူႇ။ ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈၸမ်း တေပဵၼ် လွင်ႈဝႃႈ Sent Messages တႅၼ်းတီႈႁဝ်းတေၵႂႃႇလၢတ်ႈ ယွၺ်ႈၶဝ်ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈႁၼ်တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ တေၵႃႇသူင်ႇလိၵ်ႈၸူး ဢဝ်ၼႆယူႇ ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၸမ်းတေပဵၼ်လၢႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ - ပိူၼ်ႈတၢင်ႇႁၢင်ႈပိူၼ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁဝ်းသမ်ႉၶိုၼ်းဢဝ် ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ဢၼ်ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၼၼ်ႉ မႃးShareသေ တီႈCaption မၼ်းတေ တႅမ်ႈဢၼ်လီၶႂ်ႈၶူဝ်ပႅတ်ႈႁႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈပဵၼ် လွင်ႈ ပူးလီး ဢၼ်ႁဝ်းၶဝ်တေၵႆႉၵႆႉလႆႈႁၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။

Why some youth bully?

ဝၢႆးသေ လွင်ႈဝႃႈ Cyberbullying ပဵၼ်ဢီႈသင်ယဝ်ႉ ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၶေႃႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် ယွၼ်ႉသင်လႄႈ လႆႈ bully ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇႁဝ်းၶဝ်ႁူႉဝႆႉ ဢိတ်းဢိတ်းယဝ်ႉဝႃႈ လွင်ႈbully ၼႆႉၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၶဝ်ႁဵတ်းၼႆ ၶႃႈသမ်ႉ တေမႃးသပ်းလႅင်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉသင်ၼႆယူႇ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈ တၢင်းဢၼ် ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၼႆယူႇ။ ယွၼ်ႉသင် ၼႆၸိုင် ၼႂ်းႁဝ်းၶဝ်ၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈတေ ယၢမ်ႈငိၼ်းယူႇ လွင်ႈဢၼ်ဢူႈမႄႈဢဝ် လုၵ်ႈလၢင်း တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၼိူင်းတင်း လုၵ်ႈပိူၼ်ႈလၢင်းပိူၼ်ႈ၊ လွင်ႈ တၢင်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ၸႂ်သုၵ်းသၵ်ႉ၊ ၸႂ်တူၵ်း၊ ဢွၵ်ႇၸႂ်မေႃပေႉၵိၼ်ပိူၼ်ႈမႃး၊ မေႃbully(သေႉ) ပိူၼ်ႈ မႃး ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ် ထုၵ်ႇသေႉတီႈဢူႈမႄႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ တႃႇၶဝ်တေမေႃသေႉပိူၼ်ႈမႃး၊ တေတႄႇ ဝူၼ်ႉမႃးဝႃႈ လွင်ႈလႆႈႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လီၵျေႃႇၼႆသေ တေ သိုပ်ႇႁဵတ်းတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉ ၸၢင်ႊလုၵ်ႉတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းမႃး၊ လွင်ႈဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ၸၢင်ႊၵိုတ်ႇ ဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် မေႃသေႉ၊ မေႃၼေးပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်တီႈ လႆႈၶၢႆႉႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇသေ လုၵ်ႈ ႁဵၼ်းၵဝ်ႇၶဝ်ပေႉၵိၼ်ၸိူင်ႉၼႆ၊ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ တေဢၢႆ၊ တေမေႃၸဵပ်းၸႂ်မႃး ဝၢႆးသေၶိုၼ်းၶၢႆႉႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇ ၶိုၼ်းၼႆၵေႃႈ တေဝူၼ်ႉဝႃႈ “သင်ၵဝ်ဢမ်ႇတႄႇပေႉၵိၼ်၊ သေႉ ပိူၼ်ႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်း ၵဝ်တေထုၵ်ႇပေႉၵိၼ်” ၸိူင်ႉၼႆသေလႄႈ ၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉပိူၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၼိူင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈမေႃသေႉမေႃၼေးလုၵ်ႉတီႈၵဵမ်းမႃး ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ႁဝ်းၶဝ် ၵူႊၵေႃႉႁူႉဝႆႉဝႃႈ ၵပ်ႈပၢၼ် တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵပ်ႈဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် လဵၼ်ႈၵဵမ်းၼႆ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈတေပဵၼ်ၵဵမ်း Mobile Legend၊ လုၵ်ႉတီႈလႃႇၼႂ်းၵဵမ်းၵၼ်သေ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇတေႉၵေႃႈ တေမေႃ လႃႇၼႂ်းၽူင်းၵွၺ်း သင်ႁိုင်မႃးၼႆၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉ ပိူၼ်ႈမႃးတၢင်းၼွၵ်းၸွမ်း၊ တေၸၢင်ႊမေႃသေႉၼႂ်း post၊ comment ၸွမ်းယဝ်ႉ။

Types of cyberbullying

ဝၢႆးသေ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် သေႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉတေမႃးထႅင်ႈလွင်ႈ သႅၼ်း cyberbullying ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ Cyberbullying ၼႆႉမၼ်းတေ မီးလၢႆလၢႆသႅၼ်းဝႆႉ၊ သႅၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႄႉပဵၼ် Outing( တၢင်ႇလွင်ႈ သုၼ်ႇတူဝ်ပိူၼ်ႈ လူၺ်ႈၸဝ်ႈမၼ်းဢမ်ႇ ႁူႉ) သႅၼ်းဢၼ်ၼႆႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် တၢင်ႇသေလွင်ႈလွင်ႈ ၼိူဝ်ၼႅတ်ႇဢမ်ႇၼၼ် သေတီႈတီႈၵူၺ်းပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ပိူၼ်ႈ၊ ၸဝ်ႈမၼ်းယင်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်ဝႃႈ ထုၵ်ႇသေႉၸိူင်ႉၼႆ လွင်ႈ ၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၼ်သေႉၼိူဝ်ၼႅတ်ႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ သမ်ႉပဵၼ် Harassment (ၵၢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းလိူင်း) သႅၼ်းဢၼ် ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ်ၵိုတ်ႇပဵၼ်ၼႂ်း ၵဵမ်းၼၼ်ႉယူႇ။ လႃႇ ၵၼ်ၼႂ်းၵဵမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈcyberbullying သႅၼ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈသႅၼ်းၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ်သႅၼ်း tricky ( ၵၢၼ်လွၵ်ႇငိူတ်ႇ) ၼႆယဝ်ႉ၊ သႅၼ်းဢၼ်ၼႆတႄႉပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ် လွၵ်ႇပိူၼ်ႈ ၸွမ်းၼႅတ်ႇ၊ တႃႇတေလႆႈငိုၼ်းႁိုဝ် တႃႇတေလႆႈသေဢၼ်ဢၼ် တီႈပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း- ၵူၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်လၢင်ႊ ၵေႃႉၼိူင်ႈ ထုၵ်ႇပိူၼ်ႈလွၵ်ႇၼႂ်း account messages မၼ်း ဝႃႈ“သင်မႂ်းဢမ်ႇပၼ်ငိုၼ်း ၵႃႊၼႆႉၵႃႊၼႆႉ ၵဝ်တေဢဝ်ၶႅပ်း ႁၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉတၢင်ႇ” ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈသႅၼ်းၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်သႅၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Masquerading ၼႆယဝ်ႉ။ သႅၼ်း လွၵ်ႇငိူတ်ႈဢၼ်ၼႆႉတႄႉပဵၼ်သႅၼ်းဢၼ် copy ပိူၼ်ႈသေ လႅၼ်ၵိၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ႁဵတ်းဢၼ်ပွမ်သေ လႅၼ်ပိူၼ်ႈၵေႃႈပႃး ၸိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်သႅၼ်းၵၢၼ်သေႉပိူၼ်ႈ ၼိူဝ်ၼႅတ်ႇတၢင်းသဵင်ႈတၢင်းမူတ်းယဝ်ႉ။

ၽွၼ်းယွၼ်ႈၶွင်”Cyberbullying”

ပေႃးပဵၼ်ၽွၼ်းယွၼ်ႈၶွင် Cyberbullying ၼႆႉမၼ်း တေမီးတင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႊတင်းၼမ်တင်း လၢႆၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈတေမႃးပိုတ်ႇလၢတ်ၼႄ ႒ လွင်ႈတၢင်း ယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် ၽွၼ်းယွၼ်ႈတီႈ တၢင်းယၢမ် လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈႁဝ်းလႄႈ တီႈပၢႆးယူႇလီတူဝ်ႁဝ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၽွၼ်းယွၼ်ႈတီႈၽိင်ႈယၢမ်ႈ

ပေႃးပဵၼ်တီႈတွၼ်ႊ ၽိင်ႈယၢမ်ႁဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်း သုတ်း ၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်ၶဝ်ႈႁဝ်း တေလႅၵ်လၢႆႊၵႂႃႇယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉ သင်လႃႇၼႆၸိုင် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် လႆႈၶၢမ်ႇၺႃး Cyberbullying ၼႆႉၶဝ်တေမီးလွင်ႈ ၸႂ်ႁိပ်ႇႁွပ်ႈမႃးသေ ၸႂ် ဢၼ်ၶဝ် တေၶႂ်ႈၵိၼ်ၶဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယူႇ ယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉ တၢင်းသူင်ႁဝ်းၼၼ်ႉ တေႁၢႆၵႂႃႇ ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးလႆႈၶၢမ်ႇ Cyberbullying ၼႆႉၶဝ်တေပဵၼ် မႃးၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် ၸႂ်ပုတ်းၸႂ်ပွတ်းငၢႆႈသေ မိူဝ်ႈၶဝ်လဵၼ်ႈ တၢင်းသူင်ၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပေႃးမီးမႃး လွင်ႈသေဢၼ်ဢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈတင်းၸႂ်ၶဝ်မႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်ၵေႃႈတေၸၢင်ႊဢိမ်ႇ မိူဝ်ႇပႅတ်ႈ တၢင်းသူင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူဝ်ႈ ၽွင်းႁဝ်းလဵၼ်ႈ Sport သေဢၼ်ဢၼ် လႄႈသုမ်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်တႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ငိူင်ႉ ဝေႈတူင်ႇၵူၼ်းမႃး ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈပေႃး ႁဝ်းၺႃး Cyberbullying ၼႆႉ ၸႂ်ႁဝ်းၼႆႉတေဝူၼ်ႉဝႃႈ ပေႃးႁဝ်းႁဵတ်း သင်ၵေႃႈယဝ်ႉ ပိူၼ်ႈတေမႃး သေႉ မႃးၼေးႁဝ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တေဝူၼ်ႉႁၼ်မႃးဝႃႈ မၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီသင် တႃႇတူင်ႇၵူၼ်းမၼ်း လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇလူဝ်ႇမၼ်း ယူႇၵႂႃႇၵေႃႈဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင် ၼႆသေမၼ်းတေ ၶတ်းၸႂ်ပၢႆႈဢွၵ်ႇ ၽႄဢွၵ်ႇတင်းတူင်ႇၵူၼ်း မၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်းတေ သိုပ်ႇမီးမႃးဝႃႈ မၼ်းတေပဵၼ်ၵူၼ်းယဵၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉ ဝႃႈတီႈတူဝ်မၼ်းလႄႈသင် ၸႂ်မၼ်းလႄႈသင် ဢမ်ႇၶႂ်ႈလဵၼ်ႈ ၵေႃႉတင်း ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈဢၼ်မၼ်း ယဵၼ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇၶႂ်ႈလဵၼ်ႈၵေႃႉတင်းမၼ်း ယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်လီၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ လူင် တႃႇသၢင်ႈဢူၺ်းၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။ သမ်ႉထႅင်ႈ မၼ်းတေမီး လွင်ႈယၢပ်ႇတီႈ ၵၢၼ်ပၵ်းၸႂ်ယူႇဢိူဝ်ႈ။ ဝႆးသေလႆႈၶၢမ်ႇ သေႉၼႄးယဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈတေ ဝူၼ်ႉၺႃးလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈဝႃႈႁင်းမၼ်းတိၵ်းတိၵ်းယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ၼၼ်တီႈ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းမၼ်းလႄႈသင် ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းလႄႈသင် တေမီး လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။

ပၢႆးယူႇလီတီႈတူဝ်

ပေႃပဵၼ်တီႈတွၼ်ႊ ပၢႆးယူႇလီ တီႈတူဝ်ႁဝ်းတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေၸၢင်ႊပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ Insomnia ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇ ၼွၼ်းလပ်းလႆႈမိူဝ်ႈ ၽႅဝ်ၶၢဝ်းၼွၼ်းႁဝ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉမၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉၼမ်ၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼၼ်သေ ယွၼ်ႉဢမ်ႇၼွၼ်းလပ်းလႆႈလႄႈ မၼ်း တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵၢၼ်ႁဝ်းတင်းၼမ် တင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး တၢင်းပဵၼ်တီႈ Gastrointestinal ႁဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ဢၼ်ၼႆႉမၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ် သိုပ်ႇတၢမ်းလူင်းမႃး ယွၼ်ႉၵၢၼ်ဢၼ်ႁဝ်း ဢမ်ႇၵိၼ်ၶဝ်ႈ မႅၼ်ႈၸွမ်းၶၢဝ်းမၼ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ႁဝ်းၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး တၢင်း ပဵၼ်ႁူင်းၶဝ်ႈၸဵပ်းၶဝ်လႂ် တၢင်းပဵၼ်သႆႈၶဝ် လႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

Signs of being cyberbulling

ၵူႊၵေႃႉၵေႃႈတေႁူႉဝႆႉယဝ်ႉဝႃႈ cyberbulling မၼ်း တုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇ ၸၢတ်ႈပၢၼ် ႁဝ်းၶဝ် ၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈယဝ်ႉ ၵေႃႈမၼ်းသမ်ႉၵိူတ်ႇပဵၼ်ပၼ် ႁႃယႂ်ႇတႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၵႃႊႁိုဝ်ၼႆ ၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူဝ်ႈၶဝ်တိုၵ်ႉတုမ်ႉတိူဝ်ႉယူႇၼၼ်ႉတူၺ်း တီႈလွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈမႃးၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းတေၸၢင်ႊၾၢင်ႉ ႁူႉလႆႈဝႃႈၶဝ်ၼႆႉ ထူပ်းၺႃးပၼ်ႁႃ cyberbulling ယူႇၼႆၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်ၺႃး cyberbulling ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇ ၸႂ်ႈၵူၼ်း ၽဵၼ်ႈမိူၼ်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ယၢမ်ႈပဵၼ်မီးမႃးၼၼ်ႉ တူၼ်ႈၸႂ်ၶဝ် ၼႆႉ မၼ်းတေၸၢင်ႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းသိူဝ်းဢၼ်မီးယူႇတီႈၽၢႆႇၼႃႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ် တေပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈတၢဝ်းဢဝ်ၼၼ်ႉသေ ၼင်ႇဢူၺ်း ၵေႃႉဝႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၵေႃႈယဝ်ႉတေ မေႃငိူင်ႉဝႄႈမႃးလႄႈ ၶႂ်ႈတိူဝ်းယူႇၵေႃႉလဵဝ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶူဝ်၊ လွင်ႈယုမ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းတေၸၢင်ႊ ႁၢႆၵႂႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ႁဝ်းၾၢင်ႉႁူႉလႆႈၵေႃႈ ႁဝ်းတေၸၢင်ႊၸွၺ်ႈ ၵေႈလိတ်ႈၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၸဵင်ႇပေႃႈမႄႈသေတေ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႅတ်ႇၶႄ သင်ဝႃႈတေလုၵ်ႉတီႈၸဵင်ႇ ပေႃႈမႄႈသေယဝ်ႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႅတ်ႇၶႄၼႆၸိုင် လုၵ်ႈဢွၼ်ႉဢႃႇယု႑႐ပီႊ လူင်း တႂ်ႈၼႆႉ တေၸၢင်ႊၵုမ်းထိင်းလႆႈငၢႆႈ ၼင်ႇႁဝ်းၶဝ်တေ မၵ်း မၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း လဵၼ်ႈၽူင်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ထတ်း ၽူင်းၶဝ်ၼႆၵေႃႈတေလႆႈယူႇ။ သင်တေမၵ်းမၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း လဵၼ်ႈၽူင်းၼႆၸိုင် ၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇၸွမ်းၼႃႈႁိူၼ်းၵေႃႈတေ တိူဝ်းမႃးလႄႈ တေၸၢင်ႊပဵၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းဢုၼ်ႇၸႂ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ သင်ပဵၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းဢုၼ်ႇၸႂ်ၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမေႃပိုတ်ႇပၢင်ႇမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်တေထတ်းၽူင်းၵေႃႈတေႁူႉလႆဝႃႈ ၶဝ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇၺႃးပၼ်ႁႃ cyberbulling ဝႆႉယူႇႁႃႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သႅၼ်းဢၼ်ဢႃႇယု ႑႐ပီႊၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၵေႃႈ မီးလၢႆးၵေႈလိတ်ႈ မၼ်းယူႇ။ သင်ပဵၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မေႃထွမ်ႇ လႄႈ မေႃပွင်ႇၸႂ် ၼိူဝ်ၶဝ်ၼႆၸိုင် တေၸၢင်ႊဢဝ်ၸႂ်ႈသေ ယႃပၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၼင်ႇဢူၺ်းၵေႃႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶဝ်မေႃမိုတ်ႈ လႄႈ မေႃပိုတ်ႇ ပၢင်ႇဝႆႉၸင်ႇ တေၶုၺ်ႉႁူႉဝႃႈၽၢႆၶဝ်တိုၵ်ႉမီးၵူၼ်း Support ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ သင်ႁဝ်းသွၼ်ႁႂ်ႈၶဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင် ဢမ်ႇၸႂ်တူၵ်းၸႂ်ႁူင်ႈငၢႆႈၼႆၸိုင် ပိူၼ်ႈလၢတ်ႈ သင်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇပေႃးသူၼ်သေ ၶႂ်ႈသူႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ထူပ်းၺႃး cyberbullingၼႆၸိုင်ႁႂ်ႈတိူဝ်းၸႅင်ႈလီဝႃႈ ၽႂ်ပဵၼ် ၵူၼ်းbulling ယူႇၼၼ်ႉ ႁႂ်းႁတ်း ၵဵပ်းလၵ်းထၢၼ် သေပိုတ်ႇပၢင်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ႁဝ်းၶဝ်ႁဵတ်းၼႆ လွင်ႈ cyberbulling ၵေႃႈတေၸၢင်ႊၵိုတ်းၵႂႃႇသေၵူၺ်းၵႃႊ သင်တိုၵ်ႉ မီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တႃႇတေသိုပ်ႇၵႂႃႇၵေႃႈ ၵႂႃႇႁႃမေႃယႃၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၶေႃႈလူပ်း

သင်တေလႆႈမႃးႁုပ်ႈဢဝ် တၢင်းမူတ်းမူတ်း ၼႂ်းလွင်ႈ တၢင်ႇလၢတ်ႈၶႃႈႁဝ်းၶဝ်ၵႂႃႇၼႆၸိုင် ပဵၼ်လွင်ႈ Cyberbullying (ၵၢၼ်သေႉၼိူဝ်ၼႅတ်ႇ)၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၵိုတ်ႇ ပဵၼ်ၼႂ်း App Onlineသေသေႉပိူၼ်ႈ၊ ပေႉၵိၼ်၊ လႅၼ်ၵိၼ် ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးသႅၼ်းမဵဝ်းမၼ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်းသေ ပဵၼ် ၵၢၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ႁဵတ်းၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးတၢင်း တႃႇတေႁႄႉၵၢင်ႈမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပိူင်လူင်မၼ်း မီးတီႈဢူႈမႄႈ ၼႆလႄႈ တႃႇႁႂ်းလုၵ်ႈလၢင်းႁဝ်းပေႃးတေဢမ်ႇထူပ်းၺႃး လွင်ႈ ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉထုၵ်ႉလီ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၵူႊၾၢႆႇၾၢႆႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတုမ်ႇ ယွၼ်ႈမၼ်းၵေႃႈၼမ်ၼႃႇ ၸၢင်ႊတိူဝ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈၵူႊၾၢႆႇၾၢႆႇ ယူႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇသေႉၼၼ်ႉ သေ တိူဝ်ႉၾၢႆႇပၢႆးၸႂ်သေဢမ်ႉၵႃး ၾၢႆႇပၢႆးတူဝ်ၵေႃႈၸၢင်ႊတုမ်ႉ တိူဝ်ႉပႃးလႆႈယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ Cyberbullying ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီတႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉၼႆလႄႈ ၵၢၼ်သေႉ ပိူၼ်ႈၼႆႉ ထုၵ်ႇလီၵိုတ်းပႅတ်ႈယဝ်ႉ။